Geschiedenis

De synagoge is gebouwd in 1884, de stichtingssteen tegen de achtergevel van het gebouw herinnert aan deze gebeurtenis. In die tijd woonde er genoeg joodse mensen in Zuidlaren om zo’n gebouwtje neer te zetten en te onderhouden. De oorspronkelijke bouwvergunning voor een kerk, school en bad is bewaard gebleven in het archief van de voormalige gemeente Zuidlaren. Een bouwtekening is niet gevonden omdat het toen ter tijd mogelijk was om subsidie te krijgen voor de bouw van een gebouw met religieuze bestemming, dan kwam de bouwtekening uit een bureaulade van Rijkswaterstaat, vandaar de term “lade-kerken” die voor dergelijke gebouwtjes gebruikt wordt.

Kennelijk werd het gebouw ook gebruikt om joodse kinderen les te geven en was er een ritueel bad, een mikwe, aanwezig. Dit bad werd gebruikt voor rituele reinigingen voor belangrijke gebeurtenissen, bijvoorbeeld voor een huwelijk of voor de belangrijkste joodse feestdag, Jom Kipoer (Grote Verzoendag). Overblijfselen van dit bad zijn bij de restauratie gevonden en nu te zien onder de trap, daarom zijn in de trap twee glazen treden aangebracht voor het zicht op de mikwe.

Tot 1925 is het gebouw gebruikt als synagoge, toen waren zoveel joodse mensen uit Zuidlaren vertrokken dat de overgeblevenen niet meer in staat waren het gebouw te onderhouden en is het verkocht aan een joodse inwoner van Zuidlaren die het als pakhuis heeft gebruikt. Hij heeft daarvoor openslaande deuren in de gevel aan de straatkant laten plaatsen, dat is aan de buitenkant van de gevel nog te zien. Gedurende de oorlogsjaren werd het gebouw als joods bezit geconfisqueerd. Tegen het einde van de oorlog werden er tijdelijk patiënten van Dennenoord in ondergebracht en kort na de bevrijding diende het als recreatieruimte voor Canadese militairen. Vervolgens is het gebruikt als motorenwerkplaats en gebruikt door de padvinderij die het bestemde als clubhuis. In 1973 heeft de gemeente zich over het gebouw ontfermd en heeft het toen verbouwd en ingericht als peuterspeelzaal. In 1993 is het door de gemeente verhuurd aan de Stichting Inbrengwinkel “Dozijntje” voor de verkoop van tweedehandskleding.

In 1998 is het Comité Joods Erfgoed opgericht met als doelstelling de herinnering aan de joodse inwoners van Zuidlaren te bewaren en de joodse begraafplaats in Westlaren te herstellen. Voor de herinnering aan de joodse slachtoffers werd een plaquette ontworpen waarop de vijftien namen staan van de joodse Zuidlaarders die omkwamen in de Shoa, de Grote Moord. Deze plaquette werd aangebracht aan de zuidelijke muur van de synagoge en op 2 mei 2000 door opperrabbijn Jacobs onthuld. Behalve de vijftien namen bevat de steen ook de tekst van het afscheidsbriefje dat de vader van de tienjarige Bernard van Dam nog in de trein naar Auschwitz namens zijn zoontje aan zijn vrienden Jan en Roel Janssen had geschreven en een tekst uit de bijbel, uit Kaagliederen.

In 2003 werd het Comité Joods Erfgoed omgevormd tot de Vereniging Behoud Synagoge Zuidlaren met als doel het voormalige sjoeltje te verwerven, te laten restaureren en een bestemming te geven die overeen zou komen met het doel waarvoor het ooit gebouwd was. Samen met de Stichting Oude Drentse Kerken, een dochter van de Stichting Het Drentse Landschap, en de Progressief Joodse Gemeente voor Noord Nederland slaagde de Vereniging erin binnen vier jaar het gestelde doel te bereiken. De Gemeente Tynaarlo bleek bereid het gebouw te verkopen voor een symbolisch bedrag aan de Stichting Oude Drentse Kerken, deze werd dus juridisch eigenaar. Met hulp van deze stichting werd in korte tijd de benodigde gelden bijeen gebracht om het gebouw te kunnen restaureren. In het voorjaar van 2007 werd met de restauratie begonnen en op 30 november 2007 werd het gebouw, door de Joodse Gemeente ingericht als synagoge, heropend door de burgemeester van Tynaarlo. Op 9 december 2007 werd de synagoge plechtig ingewijd door de Progressief Joodse Gemeente Noord Nederland.

Nu wordt de synagoge gebruikt waarvoor hij ooit bedoeld was. De Joodse Gemeente viert om de drie weken haar sabbatsdiensten, de joodse feestdagen worden gevierd, joodse kinderen doen bar- of bat-mitswa, er worden joodse huwelijken ingezegend en lern-bijeenkomsten belegd.

Onder auspiciën van de Vereniging Behoud Synagoge Zuidlaren worden cursussen Hebreeuws gegeven, worden kleine en grote groepen ontvangen en geïnformeerd over het gebouw en zijn verleden en heden. Regelmatig worden er exposities georganiseerd en door het jaar heen vinden er zondagmiddagconcerten plaats, worden er lezingen gehouden over uiteenlopende onderwerpen. Ook kan het gebouw gehuurd worden voor activiteiten die stroken met de bestemming van het gebouw als synagoge.